Listy strat żołnierzy austro-węgierskiej [słowniczek]

listy strat
fot. Wikimedia Commons

Osoby, których przodkowie mieszkali na terenie dawnego zaboru austriackiego bardzo często znajdują antenatów-żołnierzy. Pomocne w ustaleniu wojskowych dziejów krewnych są tzw. Listy strat. Czym tak naprawdę są te wykazy? I jak rozszyfrować tajemnicze skróty, jakie w nich znajdziemy?

Wychodząc naprzeciw ogromnemu zapotrzebowaniu, przedstawiam zestawienie najważniejszych skrótów używanych w austro-węgierskich urzędowych Listach strat z lat 1914–1918. Pod pojęciem „Lista strat” w środowisku genealogicznym funkcjonują dwa podobne, wydawane równolegle informatory: „Listy strat” sensu stricto (niem. Verlustliste) i „Wiadomości o rannych i chorych” (niem. Nachrichten über Verwundete und Kranke).

Listy strat: różnice w tłumaczeniach

Zestawienie obejmuje najpopularniejsze skróty i nie pretenduje do miana wyczerpującego. Ufam przy tym, że zaspokoi potrzeby większości osób, które korzystają ze wspomnianych wydawnictw przy odtwarzaniu losów galicyjskich Polaków służących w c. k. armii. Podane ekwiwalenty, np. stopni wojskowych, to często propozycje – możliwe rozwiązania. Nic nie stoi na przeszkodzie, by tłumaczyć Feldmarschalleutnant jako feldmarszałek-porucznik – wszystko zależy od celu tłumaczenia. Moje propozycje miały być możliwe klarowne i użyteczne. Starałem się przy tym jednocześnie oddać koloryt austriackiej nomenklatury wojskowej, więc General der Infanterie i General der Kavallerie to generał piechoty i kawalerii, a nie po prostu generałowie broni. Feldkanonenregiment to pułk armat polowych, a nie zwykły pułk artylerii lekkiej. Nazwę Landesschützenregiment można przetłumaczyć jako „pułk strzelców krajowych”, przy czym tłumaczenie nazwy obowiązującej po 1917 roku – Kaiserschützenregiment – będzie tożsame z tłumaczeniem nazwy zupełnie innej jednostki – Kaiserjägerregiment, co może prowadzić do nieporozumień.

listy strat

Przykładowa lista strat

Porządek skrótów jest alfabetyczny. W przypadku, gdy jeden termin skracano w różny sposób, postaci skrótów rozdzielono kreską ukośną (np. MGA / MGAbt.). Po pierwszej pauzie znajduje się rozwinięcie skrótu, po drugiej zaś – propozycja tłumaczenia. Jeśli termin niemiecki ma dwa znaczenia, ponumerowano je. W nawiasach znajdują się wszelkie uzupełnienia konieczne do poprawnego zrozumienia polskiego terminu. Zawarto tam m.in. informacje o obowiązywaniu terminu przed lub po reformie z 1917 roku.
W „Listach strat” mamy często do czynienia ze złożeniami skrótów, np. Einj.FreiwKanTitKorp., ale ponieważ stworzenie listy ich wszystkich wydaje się niecelowe, objaśnione zostały tylko poszczególne elementy, w tym przypadku oddzielnie EinjFreiw., Kan.TitKorp. Podobnie jest ze skrótami k.k. i k.u. występującymi przed nazwami jednostek.

Użytecznym dodatkiem będzie, mam nadzieję, zestawienie niemieckojęzycznych form imion, którymi posługiwali się Austriacy.

Listy strat: skróty stopni, funkcji, nazw jednostek itp.

Adj.Adjutant – adiutant
Allg.allgemeines – ogólny (o szpitalu)
b.h.bosnisch-herzegowinisch(es) – bośniacko-hercegowiński (pułk piechoty lub batalion strzelców)
Batt.Batterie – bateria
Brig.Brigade – brygada
Div.Division – 1) dywizjon (w artylerii); 2) dywizja (wielka jednostka)
DR.Dragonerregiment – pułk dragonów
Drag.Dragoner – dragon
EinjFreiw.Einjährig Freiwilliger – jednoroczny ochotnik
EisenbR.Eisenbahnregiment – pułk kolejowy
EisenbSichAbt.Eisenbahnsicherungs-Abteilung – oddział ochrony kolei
ErsBaonErsatzbataillon – batalion zapasowy
ErsKomp.Ersatzkompanie – kompania zapasowa
ErsRes.Ersatzreservist – szeregowy rezerwy zapasowej
Esk.Eskadron – szwadron
Fähnr.Fähnrich – chorąży
Fahrkan.Fahrkanonier – kanonier jezdny
Fahrsold.Fahrsoldat – jezdny (funkcja w artylerii)
Fahrvorm.Fahrvormeister – jezdny starszy szeregowy
Feldw.Feldwebel – sierżant
FHR.Feldhaubitzregiment – pułk haubic polowych
FJB.Feldjägerbataillon – batalion strzelców
FKR.Feldkanonenregiment – pułk armat polowych
FML.Feldmarschalleutnant – generał dywizji
FstAB.Festungsartilleriebataillon – batalion artylerii fortecznej
FstAR.Festungsarlillerieregiment – pułk artylerii fortecznej
Fwk.Feuerwerker – sierżant (w artylerii)
FZM.Feldzeugmeister – generał artylerii
GAR.Gebirgsartillerieregiment
GarnSpit.Garnisonsspital – szpital garnizonowy
GdI.General der Infanterie – generał piechoty
GdK.General der Kavallerie – generał kawalerii
Gefr.Gefreiter – starszy szeregowy
Gend.Gendarmerie – żandarmeria
GM.Generalmajor – generał brygady
GO.Generaloberst – generał-pułkownik (od 1915 r.)
GSchR.Gebirgsschützenregiment – pułk strzelców górskich (od 1917 r.)
HbBatt.Haubitzbatterie – bateria haubic
HFHR.Honved Feldhaubitzregiment – pułk haubic polowych honwedu
HFKR.Honved Feldkanonenregiment – pułk armat polowych honwedu
HHR.Honvedhusarenregiment – pułk huzarów honwedu
HIR.Honvedinfanterieregiment – pułk piechoty honwedu
Horn.Hornist – trębacz
Hptm.Hauptmann – kapitan
HR.Husarenregiment – pułk huzarów
Hus.Husar – huzar
i. d. Res.in der Reserve – rezerwy (przy rangach)
improv.improvisiertes – improwizowany (o szpitalu)
Inf.Infanterie – piechota
Inft.Infanterist – szeregowy piechoty
InftDivSanAnst.Infanterie Divisions-Sanitätsanstalt – zakład sanitarny dywizji piechoty (numer zakładu tożsamy z numerem dywizji)
IR.Infanterieregiment – pułk piechoty
Jäg.Jäger – strzelec (szeregowy w jednostkach strzeleckich)
k.k.kaiserlich-königlich – cesarsko-królewski
k.u.königlich ungarisch – królewsko-węgierski
Kan.Kanonier – szeregowy (w artylerii; kanonier)
Kdt.Kadett – kadet
KdtAsp.Kadettaspirant – kadet aspirant
KMar.Kriegsmarine – marynarka wojenna
KnBatt.Kanonenbatterie – bateria armat
Komp.Kompanie – kompania
Korp.Korporal – kapral
kriegsgef.kriegsgefangen – pojmany
KSchR.Kaiserschützenregiment – pułk Kaiserschützen (od 1917 r., wcześniej Landesschützenregiment, LdSchR)
Ldsch.Landesschütze – szeregowy (w pułku Landesschützen)
LdschR.Landesschützenregiment – pułk Landesschützen (do 1917 r., później Kaiserschützenregiment, KSchR)
Leg.Legionär – szeregowy (w Legionach Polskich)
LFHD.Landwehrfeldhaubitzdivision – dywizjon haubic polowych landwery
LFKD.Landwehrfeldkanonendivision – dywizjon armat polowych landwery
LHR.Landwehrhusarenregiment – pułk huzarów honwedu (tylko węg., → HHR)
LIR.Landwehrinfanterieregiment – 1) pułk piechoty landwery (jeśli poprzedzony skr. k.k.) 2) pułk piechoty honwedu (jeśli poprzedzony skr. k.u.)
Lst.Landsturm – landszturm (in. pospolite ruszenie)
LstIR.Landsturminfanterieregiment – pułk piechoty landszturmu
LstInf.Landsturminfanterist – szeregowy landszturmu
Lt.Leutnant – podporucznik
LUR.Landwehrulanenregiment – pułk ułanów landwery (do 1917 r., później Reitendes Schützenregiment, Rt. SchR)
Marschkomp.Marschkompagnie – kompania marszowa
MGA. / MGAbt.Maschinengewehrabteilung – [pod]oddział karabinów maszynowych (do 1917 r., później Maschinengewehrkompanie, MGK)
MGKMaschinengewehrkompanie – kompania karabinów maszynowych (od 1917 r., wcześniej Maschinengewehrabteilung, MGA)
Mjr.Major – major
mob.mobiles – ruchomy (o szpitalu)
MunK.Munitionskolonne – kolumna amunicyjna
Nr.Nummer – numer
Oberjäg.Oberjäger – sierżant (w jednostkach strzeleckich)
Oblt.Oberleutnant – porucznik
Obst.Oberst – pułkownik
Obstl.Oberstleutnant – podpułkownik
OffDienerOffiziersdiener – służący oficerski, ordynans
Patrf.Patrouilleführer – starszy szeregowy (w jednostkach strzeleckich)
Pion.Pionier – pionier (szeregowy w jednostkach pionierów)
PionB.Pionierbataillon – batalion pionierów
Poln. LegR. – Regiment der Polnischen Legion – pułk legionów polskich
RekonvHausRekonvaleszentenhaus – dom rekonwalescenta
ResInft.Reserve Infanterist – szeregowy piechoty-rezerwista
ResSpit.Reservespital – szpital zapasowy
RgtsStb.Regimentsstab – sztab pułku
Rittm.Rittmeister – rotmistrz
Rt. / Reit.reitende – konna (o jednostkach)
Rt. SchR. – Reitendes Schützenregiment – pułk strzelców konnych (od 1917 r., wcześniej Landwehrulanenregiment, LUR)
RUOff.Rechnungsunteroffizier – podoficer rachuby
SanAbt.Sanitätsabteilung – oddział sanitarny
SanAnst.Sanitätsanstalt – zakład sanitarny
SanSold.Sanitätssoldat – sanitariusz
Sapp.Sappeur – saper (szeregowy w jednostkach saperów)
SappB.Sappeurbataillon – batalion saperów
SchR.Schützenregiment – pułk strzelców (od 1917 r., wcześniej Landwehrinfanterieregiment, LIR)
Schw.schwere – ciężka
Stadt. KrankenhausStädtisches Krankenhaus – szpital miejski
TelR.Telegraphenregiment – pułk telegraficzny
TitGefr.titular Gefreiter – tytularny starszy szeregowy
TitKorp.titular Korporal – tytularny kapral
TitZugsf.titular Zufgsführer – tytularny plutonowy
TJR.Tiroler Jägerregiment – pułk tyrolskich strzelców (częściej Tiroler Kaiserjägerregiment – pułk tyrolskich strzelców cesarskich)
TrainDiv.Traindivision – dywizjon taborowy
Trainsold.Trainsoldat – taboryta, szeregowy taborów
Ul.Ulane – ułan
Unterjäg.Unterjäger – kapral (w jednostkach strzeleckich)
UR.Ulanenregiment – pułk ułanów
VerpflK.Verpflegskolonne – kolumna zapoatrzeniowa
verw.verwundet – ranny
Vorm.Vormeister – starszy szeregowy artylerii, bombardier
Wachtm.Wachtmeister – wachmistrz
Waffenm.Waffenmeister – rusznikarz
ZivilArbAbt.Zivilarbeiter Abteilug – oddział robotników cywilnych
Zugsf.Zugsführer – plutonowy

Listy strat: niemieckie odpowiedniki najpopularniejszych imion

Aleksander – Alexander
Alojzy – Alois
Andrzej – Andreas
Antoni – Anton
Augustyn – Augustin
Bogumił – Gottlieb
Bolesław – Boleslav/Boleslaus
Bronisław – Bronislaus
Edward – Eduard
Feliks – Felix
Franciszek – Franz
Grzegorz – Gregor
Henryk – Heinrich
Ignacy – Ignaz
Jakub – Jakob
Jan – Johann
Jarosław – Jaroslaus
Jerzy – Georg
Józef – Josef
Juliusz – Julius
Karol – Karl
Kazimierz – Kasimir
Ludwik – Ludwig
Łukas – Lukas
Maciej – Matthias
Marek – Markus
Mateusz – Mathäus
Michał – Michael
Mieczysław – Mieczyslaus
Mikołaj – Nikolaus
Paweł – Paul
Piotr – Peter
Ryszard – Richard
Stanisław – Stanislaus/Stanislav
Szczepan – Stephan/Stefan
Szymon – Simon
Tadeusz – Tadäus/Thadäus
Tomasz – Thomas/Tomas
Wacław – Wenzel
Walenty – Valentin
Wawrzyniec – Lorenz/Laurentius
Wincenty – Vinzenz
Władysław – Ladislaus/Wladislav
Wojciech – Adalbert

Pierwotne miejsce publikacji: More Maiorum nr 1(84)/2020

Autor: dr Sławomir Kułacz.

Alan Jakman

Pomysłodawca powstania periodyku More Maiorum. Od ponad 9 lat interesuje się genealogią. W tym czasie ustalił, że jego przodkowie byli niemieckimi kolonistami sprowadzonymi najprawdopodobniej do wyrębu lasów w połowie XVII w. w okolice Gór Orlickich. Publikuje artykuły dotyczące historii rodzinnego miasta w portalu bielsko.biala.pl.